Choroby

menu:

budowa

rozmnażanie

hodowla

pożywienie

choroby

białogrzbiete

ciekawostki

 

 

powrót

e-mail

 urodzeniu

Choroby okresu poporodowego są przyczyną największych strat finansowych ponoszonych przez hodowców. Możemy do nich zaliczyć: zatrzymanie łożyska, ostre zapalenie macicy, zaleganie (porażenie) poporodowe, ketozę, syndrom stłuszczonej wątroby, przemieszczenie trawieńca oraz obrzęk wymienia. Celem tego artykułu jest przedstawienie przyczyn, objawów oraz możliwości zapobiegania tym schorzeniom.


Zatrzymanie łożyska

 

Odejście błon płodowych jest ostatnią fazą porodu i fizjologicznie powinno nastąpić wg różnych autorów do 12 lub 24 godzin po porodzie (p.p.). Dopiero po tym czasie, jeżeli łożysko nie zostanie wydalone można mówić o jego zatrzymaniu. Dotyczy to 5-10% krów w stadzie, chociaż w niektórych gospodarstwach występuje nawet u ponad 20%. U większości krów najbardziej widocznym objawem tej choroby jest część łożyska wystająca z dróg rodnych. Zdarzają się jednak przypadki, w których nie widać błon płodowych, gdyż znajdują się one w całości w macicy. Dlatego wskazane jest badanie przez lekarza weterynarii krów, u których właściciel nie zauważył wydalenia błon płodowych.

Przyczyny prowadzące do tego schorzenia są różnorodne i często powiązane ze sobą. Zalicza się do nich m. in. niedojrzałość łożyska, problemy porodowe (skręt macicy, ciężki poród), atonię macicy, nieprawidłowy poziom hormonów estrogenowych w okresie okołoporodowym, niedobór witamin A i E, wapnia oraz innych makro- i mikroelementów. Jest to także objaw występujący przy niektórych chorobach zakaźnych takich jak bruceloza, salmonelloza czy listerioza.

Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż zwiększa się odsetek zatrzymanych łożysk u krów, którym podawano leki wywołujące poród. Najczęściej spotykanymi następstwami tej choroby są: ostre poporodowe zapalenie macicy, osłabiona inwolucja macicy i co się z tym wiąże późniejsze wprowadzenie krowy do rozrodu. W celu zapobiegania temu schorzeniu zalecane jest nie zatuczanie krów w okresie zasuszenia, dodatek witaminy E i selenu w diecie w okresie 2-3 tygodni przed porodem. Najczęściej stosowaną metodą leczenia jest ręczne odklejanie łożyska i podanie antybiotyków do macicy wykonywane 1-2 dni p.p. lub, jak preferuje część lekarzy 3 dnia p.p. Pojawiają się jednak opinie, że metoda ta bardziej pogarsza wyniki w rozrodzie niż pozwala na ich poprawę. Ma to miejsce szczególnie w sytuacjach gdy interwencja lekarska trwa bardzo długo lub jest przeprowadzana brutalnie.

Doprowadza to do uszkodzeniem błony śluzowej macicy, która wymaga wtedy długiego okresu do całkowitej regeneracji. Są również prowadzone próby leczenia zatrzymania łożyska przy pomocy leków, ale na dzień dzisiejszy nie są skuteczne lub są bardzo drogie.

Ostre poporodowe zapalenie błony śluzowej macicy

Choroba ta może występować nawet u 40% krów w stadzie. Pojawia się w ciągu pierwszych 14 dni po porodzie i charakteryzuje się cuchnącym, czerwono-brunatnym, wodnistym wypływem z dróg rodnych. Z macicy czasie trwania choroby można wyizolować bardzo różne bakterie. W niektórych przypadkach mogą dołączyć się takie objawy ogólne jak brak apetytu, spadek produkcji mleka, podwyższenie temperatury wewnętrznej i przyspieszone tętno. W nadostrych i ostrych przypadkach możliwe jest także zapalenie otrzewnej, a nawet śmierć zwierzęcia. Schorzenie to jest częściej spotykane u pierwiastek niż u wieloródek. Profilaktyka obejmuje przestrzeganie zasad higieny w czasie porodu, ograniczanie stresu, zapobieganie wystąpieniu zatrzymania łożyska. Leczenie obejmuje podawanie leków do macicy (w postaci wlewu) lub ogólnie w celu poprawy obkurczania i oczyszczania się macicy lub zahamowania wzrostu bakterii.

Następstwami tego schorzenia mogą być przewlekłe zapalenie błony śluzowej macicy i ropomacicze. Ta ostatnia choroba charakteryzuje się obecnością dużej ilości ropy w macicy - ale nie ma wypływów z dróg rodnych, gdyż szyjka macicy jest zamknięta. Krowy te jednocześnie nie mają rui co powinno zwrócić uwagę właściciela. Pamiętając, że fizjologicznie krowa powinna przejawiać ruję do 60 dnia po porodzie, zwierzęta nie spełniające tego kryterium powinny być zbadane przez lekarza weterynarii.

Zaleganie poporodowe (hipokalcemia)

 

Choroba ta występuje tuż przed, w trakcie, a najczęściej po porodzie. Objawia się osłabieniem które nie pozwala krowie wstać, apatią, często brakiem apetytu, osłabionym czuciem w okolicy zadu i tylnych kończyn. Krowa leży na mostku z szyją zagiętą na bok lub głową skierowaną do dołu głodowego. Schorzenie to jest spowodowane przedostawaniem się wapnia do mleka, co powoduje gwałtowne obniżenie poziomu tego pierwiastka we krwi. Jednocześnie mechanizmy zwiększające wchłanianie jonów Ca z nerek, kości czy jelit w tym czasie są osłabione. W procesach tych bierze udział witamina D3, parathormon - produkowany przez przytarczyce oraz specjalne białko wiążące wapń występujące w jelitach. Parathormon jest wydzielany w większych ilościach przy obniżaniu się poziomu wapnia w organizmie. Zwiększa on wchłanianie zwrotne tego pierwiastka w nerkach i pozyskiwanie go z kości oraz pobudza przekształcanie formy nieaktywnej witamin D3 w formę aktywną.

Ta ostatnia wpływa m.in. stymulująco na produkcję białka wiążącego wapń w jelitach. Jego rola polega na transporcie jonów Ca++ przez ścianę jelita i żwacza do krwi. Nowe doniesienia naukowe dały podstawy dla innej teorii dotyczącej przyczyn powstawania zalegania poporodowago. Według niej jest to spowodowane zaburzeniem równowagi kationowo-anionowej w organizmie i podwyższeniem się pH w organizmie co upośledza mechanizmy odpowiedzialne za utrzymanie prawidłowego poziomu wapnia we krwi. Dlatego w czasie zasuszenia zwolennicy tej teorii zalecają ustalenie poziomu przyjmowanych przez krowę kationów w dawce pokarmowej i podawanie dodatkowo soli anionowych co ma doprowadzić do zmiany równowagi anionowo-kationowej w organizmie. Spowoduje to zmianę pH krwi w kierunku kwasowym. Najczęściej stosuje się siarczan miedzi (MgSO4), siarczan wapnia (CaSO4), siarczan amonu ((NH4)2SO4), chlorek amonu (NH4Cl) i chlorek wapnia (CaCl2). Ich wadą jest gorzki smak, przez co są one niechętnie zjadane przez krowy.

Jest to tym gorsze, że w okresie poporodowym krowa jest w stanie negatywnego bilansu energetycznego i powinna jeść tak dużo jak to tylko możliwe w celu jego likwidacji. Ponieważ dokładne ustalenie bilansu kationowo-anionowego w dawce pokarmowej wymaga częstego badania paszy (co jest trudne do wykonania u wszystkich rolników) wskazane jest badanie pH moczu krów, które dostają dodatek soli anionowych. Prawidłowo powinno ono wynosić od 5,5 a 6,2. Inną metodą zapobiegania jest obniżenie ilości Ca w dawce pokarmowej krów zasuszonych i jednoczesne jej zwiększenie po porodzie. Należy jednak w tym przypadku pamiętać o możliwości przedawkowania i zatrucia zwierząt wit. D. Zmniejszenie zawartości wapnia w dawce dla krów zasuszonych można uzyskać podając pasze ubogie w wapń. Praktycznie przyjmuje się poziom do 50g/dzień/krowę. Na gospodarkę mineralną jednocześnie ma duży wpływ poziom fosforu którego ilość nie powinna przekraczać 20-26 g/dzień. Zbyt duże ilości tego pierwiastka obniżają produkcję wit D3, co z kolei osłabia wchłanianie wapnia z jelit. Profilaktyka występowania tej choroby obejmuje także podawanie w paszy na 3-5 dni przed porodem dużych dawek witaminy D3 (250.000j.m./dzień). Leczenie obejmuje dożylne i w niektórych przypadkach także podskórne podawanie roztworów zawierających sole wapnia, magnezu, fosforu.


Można również uzupełniać ilość tych pierwiastków podając gotowe preparaty doustnie. Opisane powyżej schorzenia występują najczęściej w okresie poporodowym i są przyczyną dużych strat związanych tak z leczeniem, jak i obniżeniem produkcji mleka, a w niektórych przypadkach nawet koniecznością usunięcia chorych krów ze stada.

Ketoza
Krowy w okresie poporodowym znajdują się w ujemnym bilansie energetycznym, to znaczy, że w tym czasie nie są w stanie zjeść takiej ilości paszy, która pokrywałaby w pełni ich zapotrzebowanie na energię. Aby uzyskać konieczną do produkcji mleka ilość energii część z niej jest pozyskiwana z zapasów tłuszczu, a dokładnie z kwasów tłuszczowych. Są one przekształcane m. in. w glicerol, który jest jedną z substancji mogących zostać przekształconą w glukozę.

 

Jeżeli ilość energii w dawce pokarmowej jest zbyt niska przemiany tłuszczy są bardziej nasilone. W okresie intensywnego wykorzystywania kwasów tłuszczowych w wątrobie, w czasie przemian biochemicznych, oprócz glukozy powstają ciała ketonowe, takie jak, aceton, acetooctan i β-hydroksymaślan. Ich podwyższony poziom prowadzi do wystąpienia objawów ketozy (acetonemii). Najczęściej choroba ta dotyczy krów do 30 dnia po porodzie. Objawia się ona osłabionym apetytem i motoryką żwacza, gwałtownym spadkiem produkcji mleka, szybkim chudnięciem, niechęcią do poruszania się. W przypadkach nieleczonych i w późniejszym okresie choroby możliwe jest również wystąpienie objawów nerwowych takich jak: parcie do przodu, chodzenie w kółko, przeczulica skóry, nadmierne ryczenie, intensywne wylizywanie się lub lizanie przedmiotów, a także ruchy żucia i silne ślinienie się. Ponieważ podobne objawy występują przy niektórych chorobach zakaźnych (np. wścieklizna, listerioza) konieczna jest wizyta lekarza weterynarii. W sytuacji braku pomocy lekarsko-weterynaryjnej ataki te powtarzają się w odstępach 8-12 godzinnych.
 

 

Do czynników ryzyka zwiększających możliwość wystąpienia tej choroby można zaliczyć: nadmierne otłuszczenie zwierząt do którego dochodzi najczęściej, gdy są zasuszone, brak okresu adaptacyjnego żwacza pod koniec okresu zasuszenia, podawanie paszy zawierającej zbyt małą ilość energii lub zbyt dużą zawartość białka w dawce pokarmowej po porodzie. Jej wystąpieniu mogą sprzyjać także inne schorzenia powodujące wtórnie osłabienie apetytu po porodzie, np. choroby kończyn, przemieszczenie i skręt trawieńca, zaleganie poporodowe.
 

Obecnie proponowanych jest kilka sposobów zapobiegania ketozie. Po pierwsze na 2-3 tygodnie przed planowanym terminem porodu należy przyzwyczajać krowy do paszy treściwej (stopniowo zwiększając jej ilość), pamiętając, że maksymalna dawka paszy treściwej przed porodem wynosi 3 kg na dobę. Takie postępowanie ma na celu przyzwyczajenie krowy do takiej samej paszy (objętościowej i treściwej) którą będzie otrzymywała po porodzie. Prawidłowe zbilansowanie dawki pokarmowej i jednoczesna adaptacja krów do pokarmu, który będzie otrzymywała w okresie laktacji, ograniczają osłabienie apetytu, która to sytuacja pogłębia negatywny bilans energetyczny krowy po porodzie.
 

Inna metoda obejmuje podawanie glikolu propylenowego lub gliceryny na 7-10 dni przed porodem i do 2 tyg. po porodzie. Jest to jednak praco- i kosztochłonne. Jeżeli dawka pokarmowa jest dobrze zbilansowana dla stada, dodatki te mogą być podawane
krowom bardziej podatnym na ketozę, tzn. otłuszczonych (w skali BCS co najmniej 3,75), bardzo wydajnych i u których występują choroby osłabiające apetyt.


 

 

 

 

 









 

 

 

 

 

Zalecane jest również ograniczenie wystąpienia czynników stresowych w okresie okołoporodowym, ponieważ wpływają one niekorzystnie na apetyt. Wskazane byłoby także uzupełnienie niektórych pierwiastków takich jak: miedź, kobalt, fosfor i jod w paszy.

Syndrom stłuszczenia wątroby

W niektórych sytuacjach dochodzi do tak dużego pozyskiwania przez krowę tłuszczu z rezerw własnego organizmu, że wątroba nie jest w stanie go zużyć i przerobić. Sytuacja ta może prowadzić do otłuszczenia wątroby, często nieodwracalnego i w wielu przypadkach kończącego się śmiercią zwierzęcia. Objawy kliniczne obserwowane przy tej chorobie są następujące: zupełny brak apetytu, częste polegiwanie, nadmiernie wyprężona szyja. Wtórnie występuje ciężka ketoza. Czynnikami sprzyjającymi wystąpieniu tego schorzenia jest nagłe ograniczenie dostępu do paszy w ostatnich 6 tyg. ciąży, ciąża bliźniacza oraz bardzo długi okres zasuszenia. Młode krowy są podatniejsze na wystąpienie syndromu stłuszczonej wątroby. Niestety leczenie w wielu przypadkach jest nieskuteczne. Jedynym sposobem zapobiegania tej chorobie jest niedopuszczenie do otłuszczenia krowy w okresie zasuszenia.


Przemieszczenie trawieńca

Przyczyny powodujące przemieszczenie trawieńca na lewą lub prawą stronę nadal na dzień dzisiejszy są niejasne. Choroba ta dotyczy przede wszystkim krów wysokomlecznychi 90% przypadków ma miejsce w okresie od tygodnia przed porodem do 3 tygodni po porodzie. Holsztyno-fryzy ze względu na wielkość i budowę są podatniejsze na występowanie tej choroby. Należy pamiętać, iż prawostronne przemieszczenie występuje około 7 razy rzadziej niż lewostronne, a jednocześnie utrzymanie przy życiu takiej krowy jest trudniejsze. Powodem jest występujący często razem z przemieszczeniem skręt trawieńca, prowadzący do bardzo dużych zaburzeń w krążeniu. Wśród przyczyn, wymienia się podawanie dużych ilości pasz treściwych po porodzie, zbyt małą ilość włókna w dawce pokarmowej, dużo miejsca w jamie brzusznej po porodzie (specyficzna budowa krów rasy hf w połączeniu z dużym cielakiem), brak ruchu, niedobór wapnia oraz ketoza. Również pasza zbyt rozdrobniona - o długości krótszej według jednych autorów niż 4 cm, według innych 7 cm sprzyja pojawianiu się tego schorzenia. Objawy z reguły obejmują nagłe zmniejszenie apetytu, niewielką ilość odchodów i duży spadek produkcji mleka. W zależności od kierunku skrętu można wysłuchać bębenkowy odgłos z lewej lub prawej strony jamy brzusznej. W niektórych przypadkach wtórnie pojawia się ketoza.

 

 

 

 

 



 

 

 

 

 

 




 

Leczenie wymaga interwencji chirurgicznej, a metoda wykorzystywana jest uzależniona od kierunku przemieszczenia, stanu krowy, wielkości trawieńca oraz doświadczenia operującego lekarza. Zapobieganie obejmuje podawanie odpowiednio przygotowanej paszy - stopniowe zwiększanie ilości paszy treściwej, właściwa zawartość włókna i struktura paszy. Niektórzy autorzy podają również, że intensywne pojenie krowy po porodzie (podanie dożwaczowe 40-50 l wody) może obniżyć częstotliwość występowania przemieszczeń trawieńca.

Poporodowy obrzęk wymienia

Nie jest to choroba sama w sobie ale stan często spotykany u krów po porodzie. Jest silniej zaznaczony u krów wysokowydajnych oraz jałówek. U tych ostatnich częściej przyjmuje postać ostrzejszą. Obrzęk pojawia się na kilka tygodni przed zakończeniem okresu zasuszenia i utrzymuje się do około 3 tyg. po porodzie. Upośledza on produkcję mleka, jego oddawanie i sprawia trudności przy zakładaniu aparatów udojowych. Może prowadzić do pęknięć skóry i uszkodzeń więzadeł podwieszających wymię. Z własnych obserwacji wynika, że w wielu wypadkach krowy z bardzo silnym i długo utrzymującym się obrzękiem wymienia, są podatniejsze na występowanie mastitis. Niestety, nadal jest nieznana dokładna przyczyna tego stanu. Podejrzewa się, że może on mieć podłoże genetyczne lub wywoływać go mogą zaburzenia w krążeniu krwi czy nieodpowiednia dieta - szczególnie nadmierne ilości NaCl lub KHCO3. Zapobiegając należy pamiętać o zmniejszeniu ilości tych związków w paszy. Niektórzy autorzy zalecają również podawanie soli anionowych w celu zapobiegania zalegania poporodowego, co według nich zmniejsza ryzyko pojawienia się obrzęku wymienia.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Jan Zawadka - Wielgolas 2009r.